Một gia đình đại trí thức hàng đầu Việt Nam 

                                                          Nguyễn Văn Tân

Có những gia đình giàu có về tiền bạc, nhưng cũng có những gia đình để lại cho hậu thế một “gia tài” lớn hơn rất nhiều, đó là tri thức, nhân cách và tinh thần phụng sự đất nước. Trong lịch sử Việt Nam hiện đại, gia đình của Giáo sư Dương Quảng Hàm luôn được nhắc đến như một trong những gia đình đại trí thức tiêu biểu nhất. Hiếm có gia đình nào mà từ cha đến các con đều học rộng, tài cao và có nhiều đóng góp lớn lao cho giáo dục, y học, báo chí, triết học và cách mạng như vậy.

Giáo sư Dương Quảng Hàm sinh năm 1898 tại làng Phú Thị, nay thuộc Mễ Sở, Hưng Yên. Ông xuất thân trong một gia đình Nho học nổi tiếng nhiều đời khoa bảng và yêu nước. Cụ nội của ông từng giữ chức Đốc học Hà Nội. Cha ông là cụ Dương Trọng Phổ, một nhà nho nổi tiếng, còn anh trai là Dương Bá Trạc, một trong những người tham gia sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục. Ngay từ nhỏ, Dương Quảng Hàm đã được học cả chữ Hán lẫn chữ Quốc ngữ, sớm nổi tiếng thông minh và ham đọc sách.

Năm 1920, ông thi đỗ thủ khoa Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, một thành tích rất hiếm ở thời điểm đó. Sau khi tốt nghiệp, ông về dạy tại trường Bưởi, ngôi trường danh tiếng bậc nhất Bắc Kỳ, nay là Trường Chu Văn An Hà Nội. Không chỉ là một người thầy mẫu mực, ông còn là học giả đặt nền móng cho ngành nghiên cứu văn học sử Việt Nam hiện đại.

Nhắc đến Giáo sư Dương Quảng Hàm, nhiều thế hệ học sinh vẫn còn biết đến những bộ sách nổi tiếng như “Việt Nam văn học sử yếu”, “Quốc văn trích diễm”, “Trung học Việt văn giáo khoa thư”… Đây đều là những công trình có giá trị lớn, góp phần hệ thống hóa nền văn học Việt Nam bằng chữ Quốc ngữ trong giai đoạn đầu thế kỷ 20. Nhiều nhà nghiên cứu sau này đánh giá ông chính là người đầu tiên xây dựng nền văn học sử Việt Nam theo phương pháp hiện đại.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông được mời giữ chức Tổng Thanh tra Trung học thuộc Bộ Giáo dục. Nhưng cuộc đời vị giáo sư tài hoa ấy lại kết thúc trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến cuối năm 1946. Ông hy sinh giữa lúc Hà Nội chìm trong khói lửa chiến tranh, để lại niềm tiếc thương lớn cho giới trí thức cả nước. Mãi đến năm 2000, ông mới được Nhà nước truy công nhận là liệt sĩ.

Điều khiến nhiều người nể phục hơn cả là truyền thống hiếu học của gia đình ông đã được tiếp nối mạnh mẽ qua các thế hệ. Vợ ông, bà Trần Thị Vân, tuy không nổi tiếng trên sách báo nhưng lại là người phụ nữ vô cùng tháo vát. Trong khi chồng miệt mài nghiên cứu và dạy học, bà là người quán xuyến kinh tế gia đình bằng nghề buôn bán vải ở chợ Đồng Xuân, nuôi dạy 8 người con thành tài.

Người con trai cả là bác sĩ Dương Bá Bành, một trong những bác sĩ thuộc thế hệ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp trao bằng tốt nghiệp năm 1945. Ông từng xung phong vào chiến trường cứu chữa thương binh rồi tiếp tục làm việc tại Bệnh viện Việt Đức.

Người con gái thứ hai là bà Dương Thị Ngân, một trong những phát thanh viên đầu tiên của Đài Tiếng nói Việt Nam. Chính bà là người từng đọc câu nói lịch sử: “Đây là Đài Tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội, Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”. Bà cũng từng đọc lại bản “Tuyên ngôn độc lập” của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên sóng phát thanh.

Người con thứ ba là Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Dương Trọng Bái, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, một nhà giáo nổi tiếng mô phạm và nghiêm cẩn, được nhiều thế hệ sinh viên kính trọng.

Người con thứ tư là Giáo sư Lê Thi, tên thật Dương Thị Thoa, một nữ trí thức nổi tiếng của Việt Nam. Bà từng tham gia kéo cờ trong lễ Độc lập ngày 2/9/1945 tại quảng trường Ba Đình lịch sử. Sau này bà trở thành Viện trưởng Viện Triết học và là một trong những nữ giáo sư đầu tiên của Việt Nam.

Người con thứ năm là nhà giáo Dương Hồng, nổi tiếng với khả năng tự học phi thường. Ông vừa dạy Sinh học, vừa tự biên soạn nhiều bộ từ điển và vẽ minh họa phục vụ giảng dạy.

Người con thứ sáu là bà Dương Thị Duyên, nữ phóng viên duy nhất của Việt Nam được cử tham dự Hội nghị Paris về Việt Nam. Bà thông thạo nhiều ngoại ngữ và từng giữ nhiều vị trí quan trọng trong ngành báo chí, ngoại giao phụ nữ.

Người con thứ bảy là Giáo sư, bác sĩ Dương Thị Cương, nguyên Giám đốc Bệnh viện Phụ sản Trung ương, đại biểu Quốc hội khóa IV, một trong những chuyên gia hàng đầu về sản khoa của Việt Nam.

Có thể nói, gia đình Giáo sư Dương Quảng Hàm là hình ảnh tiêu biểu cho một gia đình trí thức lớn của Việt Nam trong thế kỷ 20. Họ không chỉ nổi tiếng vì học vấn mà còn vì tinh thần yêu nước, cống hiến và giữ gìn nề nếp gia phong suốt nhiều thế hệ. Đến hôm nay, câu chuyện về gia đình ấy vẫn khiến nhiều người khâm phục bởi hiếm có gia đình nào mà gần như cả nhà đều trở thành những trí thức lớn, dành cả cuộc đời để phụng sự dân tộc và nền giáo dục nước nhà.